Als je ‘er helemaal klaar mee bent’ - wat destructief recht doet met gesprekken

Een vrouw die op de SEH werkt van een ziekenhuis is boos: “Nu vraag jij mij  wat voor mij belangrijk is, maar ik ben er helemaal klaar mee! Al meer dan twee jaar leg ik uit waarom deze manier van roosters maken niet werkt. Je draait er om heen! En de praktijk? De roosters passen nooit bij wat ik nodig heb.

De kinderopvang klaagt dat ik te laat mijn kinderen kom halen en volgende week kan ik niet eens mee om mijn jongste voor het eerst naar school te brengen. Ik ga ook niet verder praten met jou, want dat helpt toch niet. Los het eerst maar op en tot die tijd weiger ik te praten!” De vrouw (een SEH verpleegkundige uit Amsterdam) pakt haar spullen en beent geïrriteerd weg. De (net nieuwe) collega van het medische secretariaat blijft verbouwereerd achter.

Wat ging hier mis? In de serie artikelen met gesprekstips kwam je al diverse tips tegen. Echter… met al die opgedane kennis over erkenning, vragen stellen etc. blijken gesprekken toch nog ongewenst te kunnen verlopen. Het loopt scheef door onrecht (ezelsbruggetje: scheef is natuurlijk ook on-recht). Mensen (ook jij en ik) kunnen ‘destructief gerechtigd’ zijn in gesprekken die we voeren. Over die wat rare term (met nare gevolgen) gaat dit artikel. En geloof het of niet: het komt vaker voor dan je je wellicht bewust bent.

Destructief recht: als je ‘terecht’ boos bent.

de balans is te ver scheef komen te staan

‘Destructief recht’ is een term die op deze blog al vaker langs kwam. Ik merk echter dat het de moeite waard is er meer aandacht aan te geven omdat het bestaan er van in ons dagelijks leven vaak niet gezien wordt. Dit artikel zoomt meer in op hoe je destructief recht in een gesprek kunt signaleren en wat je er aan kunt doen.

Destructief recht is ‘het recht om destructief / beschadigend / beledigend / lelijk / negatief / afbrekend etc. te zijn’. Als mensen zich destructief gerechtigd voelen, voelen ze dat ze het recht hebben om een houding aan te nemen die voor anderen wellicht niet prettig of zelfs beschadigend is. Wat we in ons leven geven en wat we ontvangen moet in het algemeen gesproken in balans zijn. Als die balans scheef staat levert dat een motivatie op om het ‘recht te zetten’. Dit vindt plaats op grote schaal (bijvoorbeeld in oorlogen), maar ook op heel kleine persoonlijke schaal (iemand pikt ‘jouw’ plekje in de parkeergarage in). Het lijkt misschien vreemd om te praten over ‘recht’ op vergelding, maar oordeel zelf maar eens bij deze voorbeelden. Wat denk jij er bij? Wat voel jij er bij? Heb je begrip voor de gevoelens en daden in deze voorbeelden?

• “De vader van het verkrachte meisje viel na de rechtszaak de dader aan. Hij wist hem enkele rake klappen te geven voor de dader door beveiligers kon worden afgevoerd.”

• “Het jochie van 9 was het zo zat dat hij gepest werd dat hij de banden lek stak van de fatbikes van de daders.”

• “Een man die zijn zus en twee vrienden verloren had op het festival waar Hamas terroristen aanvielen richtte met een gevoel van voldoening zijn wapen op een groep Palestijnen.”

• “De vader van een door Israëlische soldaten vermoord kind, werkte graag mee aan de productie van bommen die er als speelgoed uitzien.”

• “Een agent die bijna van de weg werd gereden door een alcomobilist duwt hem harder dan nodig is met zijn knie tegen de grond tijdens het boeien.”

• “De vrouw die nog nooit haar overuren kreeg uitbetaald, komt standaard een kwartier of meer te laat aan bij haar werk.”

En waarschijnlijk kun je in je eigen leven ook tal van voorbeelden bedenken. Iedereen raakt in zijn leven op allerlei momenten destructief gerechtigd. In het taalgebruik hoor je het in zinnetjes zoals ‘Toen knapte er iets in me’, ‘Mijn emmertje liep echt over’ of ‘Ik was er helemaal klaar mee en had er geen zin meer in om het op te lossen’.

Hoe raak je destructief gerechtigd?

Tip: als je het concept van ‘destructief recht’ nu al wel snapt en vooral praktijktoepassing zoekt, lees dan verder bij het kopje ‘destructief recht in gesprek’.

"In de kern ontstaat destructief recht altijd wanneer geven en ontvangen uit balans raken."

In al onze relaties wordt gegeven en ontvangen. In het algemeen gezegd geldt dat het  daarbij belangrijk is dat er ongeveer een evenwicht is tussen geven en ontvangen. (Alleen tussen ouders en kinderen ligt dit anders, maar dat laat ik hier verder buiten beschouwing. Daarover lees je in de serie over Geven en Ontvangen).

Als het evenwicht verstoord is, raakt iemand destructief gerechtigd. Dat kan op verschillende manieren gebeuren en gebeurt niet alleen door mensen, maar ook door andere invloeden. Dat zie je zo dadelijk in de voorbeelden. Je raakt destructief gerechtigd in deze situaties (met daarbij voorbeelden):

• Je geven wordt niet gezien.

  • Je hebt uren je best gedaan op het eten. Niemand zegt er iets van.

  • Je bent al 3x langer blijven doorwerken om het rapport af te maken. Je krijgt niet eens een dankjewel als je het rapport klaar hebt.

  • Je ruimt het huis op, ook de troep van anderen. Niemand ziet het en alle tassen en jassen worden weer her en der neergegooid.

• Je krijgt niet waar je recht op hebt (of meent te hebben).

  • Er was je een bonus beloofd, maar je baas zegt opeens van niets te weten.

  • Je wilt ‘ritsen’ als de weg van 3 naar 2 stroken gaat, maar niemand biedt ruimte;

  • Je komt met je tegoedbon aan bij de bloemenwinkel, maar ze accepteren die opeens niet meer.

• Je krijgt iets wat je niet wilt hebben.

  • Er valt vogelkak op je hoofd.

  • Er spat een steentje tegen je voorruit waar een flinke scheur in trekt.

  • Inbrekers hebben je hele huis overhoop gehaald.

  • De pakketbezorger heeft je pakketje in de regen voor je deur gezet.

  • Je broer zegt tegen je dat hij zich altijd al slimmer dan jij heeft gevoeld.

  • Je collega’s blijken over je te roddelen.

• Je mag of kunt niet geven waar je juist wel recht op meent te hebben om het te geven.

  • Je schreef een speech voor het jubileum van je ouders, maar er blijkt geen tijd voor te zijn om het voor te lezen.

  • Je hebt je al 10x als vrijwilliger opgegeven om te helpen bij de dijkbewaking, maar elke keer wordt je niet geselecteerd.

  • Je reed twee uur om bij een vriend langs te gaan die in het ziekenhuis ligt, maar de receptie zegt dat je te laat bent voor het bezoekuur.

In al die situaties is er onbalans / onrecht ontstaan. En het is bij alle genoemde voorbeelden makkelijk te bedenken wat een mogelijke vervolgstap zou zijn. Een lelijk woord; iemand uitfoeteren; de ander negeren; de ander lik op stuk geven etc. Het venijn van destructief recht (dat je voelt dat jou onrecht is aangedaan) ligt niet alleen in dat het naar is om te voelen, maar ook vaak naar is wat er uit destructief recht voortvloeit. Dat zien we in de volgende paragraaf.

Destructief recht leidt (vaak) tot nieuw destructief onrecht

De ellende met destructief recht is dat het vaak leidt tot nieuw onrecht bij (soms totaal niet betrokken) derden. Zo kan het meisje bij de zelfscan-controle van een supermarkt behoorlijk venijnige klanten tegenkomen, waarbij die houding  niet tegen haar gericht is, maar alleen iets zegt over wat de klanten destructief gerechtigd maakte (het is bijvoorbeeld enorm druk in de winkel).

Als mensen zich destructief gerechtigd voelen, staan ze zichzelf (tijdelijk) toe om dingen te doen die ze onder normale omstandigheden niet zouden doen. Een rustige vrouw kan dan in het verkeer opeens blijken iemand te zijn die agressief claxonnerend andere weggebruikers hun plek probeert te wijzen. De man die al een half uur in een file voor een parkeerplaats stond, reageert bot naar de verkeersbegeleider die hem probeert de juiste weg te wijzen op het terrein.

En in zo’n voorbeeld zie je al wat er gebeurt: destructief recht leidt vaak tot nieuw destructief onrecht bij anderen, waardoor die anderen destructief gerechtigd worden. De hiervoor genoemde verkeersbegeleider zal na een hele middag chagrijnige chauffeurs over zich heen te hebben gehad, zelf ook destructief gerechtigd zijn. Dat is dan bijvoorbeeld te merken voor de collega die hem 3 minuten te laat komt aflossen…

In deze visual die ik eerder maakte is te zien hoe destructief recht nieuw destructief onrecht uitlokt en het soms een eindeloze vicieuze cirkel kan worden.

Destructief recht in gesprek

Je kunt je afvragen waarom je zou moeten weten of iemand destructief gerechtigd is als je met hem/haar in gesprek gaat. De praktijk is echter dat (behalve als het om heel klein onrecht gaat) gesprekken altijd worden beïnvloed door het destructief recht van één of beide gesprekspartners.

Je kunt dat merken als de ander zich anders gedraagt dan je zou verwachten van die persoon. Een manager gaat bijvoorbeeld in gesprek met een teamlid. Nog voor het gesprek goed en wel op gang is gekomen merkt hij dat het teamlid nukkig en afwerend is. Heel anders dan hij gewend is van dit teamlid. Of een ander voorbeeld: je komt thuis en groet je echtgenoot. Waar die normaliter vriendelijk informeert naar je dag, is hij nu nurks en kortaf.

Hierboven las je al: destructief recht leidt vaak tot nieuw destructief onrecht. Als voorbeeld kun je denken aan de akelige taferelen die je kon zien op filmpjes van voedsel-uitdeelpunten in Gaza. Er was daar zoveel destructief onrecht, dat burgers zelfs elkaar te lijf gingen en daarmee nog weer nieuw onrecht aan anderen aandeden.

Destructief recht ontstaat door onbalans, maar wordt opgelost door erkenning en verantwoordelijkheid.

Een aantal stappen die in het algemeen werken als je merkt of vermoedt dat je gesprekspartner niet in normale doen is.

1. Onthul en informeer: het is jouw gevoel dat je de ander anders dan anders ervaart. Door zelfonthulling kun je als het goed is oordeelsvrij het bespreekbaar maken. Dus niet ‘Ik merk dat je chagrijnig bent, waarvan?’, maar liever ‘het voelt voor mij alsof er iets is dat je bezighoudt. Herken je daar wat van?’

2. Als de ander een tipje van de sluier oplicht, probeer erkenning te geven. Erkenning is dat je de ander wezenlijk ziet. Mensen hebben daar behoefte aan, maar zeker als je je destructief gerechtigd voelt. Immers, een balans is dan scheef en door erkenning te geven voeg je (hopelijk) iets positiefs toe. Dus als diegene zegt ‘ja, het is gewoon een rotdag’ is het (een poging tot) erkenning als je reageert ‘vervelend joh! Wat ging er niet lekker?’. Het zal beter vallen dan wanneer je reageert ‘Nou naar, maar dan hoef je dat toch niet op mij af te reageren? Ik heb je niets misdaan.’

3. Probeer ook de andere tips uit deze serie toe te passen: vragen stellen, erkenning geven en ook: grenzen aangeven. Dat de ander destructief gerechtigd is, wil niet zeggen dat jij dan maar moet accepteren dat jou onrecht wordt aangedaan. Ook daar geldt weer: als je in je begrenzing erkenning geeft voor de last die de ander kennelijk voelt, kan het voorkómen dat het verder escaleert.

4. Een vraag die vaak kan helpen om er uit te komen is: ‘wat heb jij nodig dat we dit gesprek samen toch kunnen voeren?’

   
   

En als jíj juist destructief gerechtigd bent?

Het kan knap lastig zijn om van jezelf toe te geven dat je niet helemaal in je normale doen bent. Toch helpt het om bovenstaande stappen ook zelf toe te passen: kies voor zelfonthulling en geef grenzen aan. Grenzen kunnen vervelend zijn voor de ander, maar hoeven daarmee niet verkeerd te zijn. Zo kan je bijvoorbeeld merken dat je zoveel stress voelt omdat je thuis ruzie hebt gehad met een van je kinderen, dat je niet in staat bent om op dat moment een gesprek met je collega’s te voeren over de toekomst van het bedrijf. Een voorbeeld van zelfonthulling én begrenzing in zo’n situatie klinkt ongeveer zo: “Ik heb thuis een nare confrontatie gehad waardoor ik nog van slag ben. Ik ben nu niet in staat dit gesprek vrij te voeren, dus we zullen het helaas moeten verzetten. Sorry! Hoe zit jij morgen?”

Wie zich tekortgedaan voelt, zoekt balans. De vraag is alleen: doe je dat op een manier die nieuwe schade veroorzaakt, of op een manier die werkelijk iets herstelt?

Als jij zelf destructief recht ervaart, kan het zijn dat je wel weet wat je daarin nodig hebt. Helpt het als mensen er af en toe naar vragen? Of juist om er helemaal niets over te vragen? Geef het aan en vertel wat jouw ‘gebruiksaanwijzing’ is in zo’n situatie.

Als tijdens je gesprek destructief recht ontstaat

Tot nu toe hebben we vooral gekeken naar de situatie dat een of beide gesprekspartners met destructief recht aan het gesprek beginnen.  Realiseer je dat al die oorzaken van destructief recht ook tijdens een gesprek kunnen ontstaan. Als jij je uitgebreid hebt voorbereid op het gesprek en de ander niet, dan kan dat bij jouw destructief recht zijn waardoor je ‘terechte boosheid’ voelt opkomen. Of als de ander iets kwetsends of lelijks  tegen je zegt kan dat ook destructief recht veroorzaken.

Het omgekeerde kan ook gebeuren. Zelfs onbedoeld. Zo sprak ik laatst telefonisch een ondernemer (cliënte) die ik nog maar kort kende. In het gesprek probeer ik altijd meerzijdig partijdig te zijn (ik ben er voor iedereen in een conflict en niet voor slechts 1 partij). Ik zei iets in de trend van ‘goed als jullie samen in gesprek gaan en daar help ik graag bij, want dan ontstaat er meer zicht op wat jullie momenteel zo uit elkaar drijft’. Zij werd laaiend op mij en zei een aantal dingen die ik hier maar niet herhaal. Ze vond dat ik haar niet geloofde en de schuld gaf van de problemen en verbrak bijna de verbinding. Eerlijk gezegd treft mij dat op dat moment ook wel even. Het lukte wel om én erkenning te geven voor wat zij gevoeld had bij mijn woorden en tegelijk ook duidelijk te maken dat ik de betekenis die zij er aan gaf absoluut niet bedoelde. Inmiddels kunnen we weer goed verder spreken met elkaar.

Ook hier geldt dus: erkenning en verantwoordelijkheid nemen, dat is de kernaanpak om gesprekken te kunnen vervolgen als destructief recht een rol speelt.

Tot slot

"Destructief recht verklaart gedrag, maar ontslaat niemand van verantwoordelijkheid

In deze serie gesprekstips heb je allerlei tips gehad die ik zo praktisch mogelijk heb willen beschrijven. In de praktijk loopt het natuurlijk door elkaar heen en vallen verschillende manieren met elkaar samen. De kern is eigenlijk altijd dat je door meer bewustwording zowel zelf een betere gesprekspartner kunt worden, als ook beter leert begrijpen hoe de ander op jou reageert. Je bent altijd samen verantwoordelijk voor het gesprek dat tussen jullie plaatsvindt. Goede gesprekken ontstaan niet vanzelf. Ze ontstaan wanneer mensen bereid zijn om hun eigen pijn te zien, de ander te erkennen en verantwoordelijkheid te nemen voor wat er tussen hen gebeurt.

Hoe gaat het in jouw gesprekken? Heb jij groot of kleiner destructief recht in je leven? En op wat voor manier speelt dat een rol in gesprekken die je voert? Laat het eens weten, en als je vragen hebt: welkom!

Vragen of reacties? Ik hoor het graag op contact@tussenikenjij.nl  

Nog even iets belangrijks... 
Vond je dit artikel het lezen waard? Deel het aub. Deze blog wordt bekender als jij daarin een handje helpt. Intussen komen er ook nieuwe lezers via Google zoekopdrachten, maar mond op mond reclame werkt nóg beter. Bedankt alvast als je wilt delen!

Delen kan heel simpel met de icoontjes hieronder naar Facebook, X, LinkedIN of als link die je bijv. kunt e-mailen.

Wil je updates per e-mail ontvangen als er een nieuwe blog is? Schrijf je dan hieronder in. Let op: de e-mails komen bij sommige mensen in hun map voor ongewenste-mail. Als je de afzender als 'vertrouwd' accepteert gebeurt dat niet weer.