Vrijheid door grenzen?

Ze waren net 30 jaar getrouwd en zaten bij mij aan tafel. In die 30 jaar was veel van hun tijd en energie opgeslokt door het familiebedrijf en het gezin. Maar nu was het bedrijf overgedragen aan hun twee oudste kinderen en kwam er meer tijd voor hen samen. Helaas, waar ze jaren naar hadden uitgekeken, bleek in de praktijk juist op verwarring en teleurstelling uit te lopen. Ze hadden regelmatig conflictjes en het lukte maar niet om samen plannen te maken.

Ze oogden wat verslagen. Alsof ze zich door het leven bedrogen voelden. Want beiden hadden vaak gedacht ‘doorzetten, want we weten waar we het voor doen’. En nu was dat ‘het’ eigenlijk wel bereikt: de kinderen waren uit huis, het bedrijf was in vrijheid overgedragen naar hun zoon en dochter die er geknipt voor bleken, en nu was er tijd voor dat lang begeerde ‘pensioen’ moment.

De conflictjes en mismoetingen waar ze over vertellen, spelen zich ook bij mij aan tafel af.

Zij: “Dan stel ik bijvoorbeeld voor een paar dagen in Drenthe te gaan fietsen, maar dan zegt hij dat het niet kan.”

Hij: “Ik zeg dat niet alleen, het kan ook echt niet. Jij hebt de conditie helemaal niet om dagen te gaan fietsen. Laatst was je al bekaf toen we een uurtje gefietst hadden.

Zij: “Ach, onzin! Je maakt me weer boos als je dat zegt! Je probeert gewoon redenen te verzinnen omdat je niet zo lang weg wilt bij het bedrijf. Omdat je toch dagelijks ‘even’ op de zaak wilt kijken.

Hij: “Nah.. hoe kom je daar nou bij! Gisteren ben ik er toch ook niet geweest omdat we naar jouw ouders gingen? Jij wilt de baas zijn over mijn vrije tijd. Ben ik na al die jaren nóg niet vrij om zelf te kiezen!

Zij: “Nou, ga maar weer de zielenpiet uithangen. Jij hebt áltijd zelf kunnen kiezen, terwijl ik ongeveer alle taken met de kinderen op me nam.”

Hij: “Het zou fijn zijn als jij weer eens wat normaler gaat denken!”

Het gaat zo nog even door en daarna zitten ze er nog uitgebluster bij. Als we er over doorpraten of ze zo bereiken wat ze wíllen bereiken zijn ze beiden duidelijk: ‘Nee, dit levert niets positiefs op!’

Ken je zulke gesprekken? Maak je ze misschien zelf mee? En wat zou je kunnen doen om het anders te laten lopen?

Dit artikel gaat over grenzen. Grenzen omsluiten iets. Door grenzen ontstaat verschil tussen ‘binnen de grens’ en ‘buiten de grens’. Hoe kan het dat juist door begrenzing er vrijheid in dialogen ontstaat?

Grenzen aan het ik

Als twee mensen met elkaar praten ontmoeten twee ‘ikken’ elkaar. Elke ‘ik’ heeft een logische begrenzing. Er is iets wat echt bij die ‘ik’ hoort en er zijn ook delen die zeker niet bij die ‘ik’ horen.

In de artikelenserie ‘Hoe word(t) je ik’ gaat het er uitgebreid over hoe ieder mens vanaf de allereerste levensdag een besef ontwikkelt wie men is, wat bij hun ‘ik’ hoort en wat er buiten valt.  We noemen dat ‘individuatie’: de wording van een individu. Een kind leert stap voor stap wie het ‘zelf’ is en hoe het zich als ‘zelf’ tot de ‘ander’ kan verhouden.

Voor een gezonde ontwikkeling is het belangrijk dat het individu (de ‘ik’) ontdekt wat bij hen zelf hoort – wat écht van henzelf is. Dan gaat het niet alleen over zaken als het eigen lichaam, seksualiteit etc., maar ook over emoties, gedachten etc. Eigenlijk: alles van lichaam en geest hoort bij de ‘ik’. Als ik mij blij voel, is dat mijn gevoel. Als ik me bezorgd voel, is dat mijn gevoel. Als ik me verontwaardigd voel over wat jij doet, is dat míjn gevoel…

Als de ontwikkeling niet helemaal goed verloopt, kan er een diffuse grens rond de ‘ik’ ontstaan. Mensen kunnen dan het gevoel krijgen dat ze iets niet mogen voelen of vinden. Of naar buitengericht kijkend: mensen kunnen het gevoel krijgen dat iemand anders niet mag denken/voelen wat diegene denkt en voelt.

Dat klinkt misschien wat abstract, maar herlees maar eens de korte dialoog van het echtpaar hierboven. Op diverse plaatsen zie je dat in de taal die ze gebruiken er zowel onzekerheid zit over wat ze zelf voelen/denken, als ook tegelijkertijd een neiging om te willen besturen wat de ander denkt en voelt. Geen wonder dat dat voor beiden onaangenaam voelt. Belangrijker nog: beiden bereiken niet wat ze bereiken zouden willen.

In het vorige artikel ging het over erkenning: de ander wezenlijk zien. Als er geen gezonde begrenzing in een gesprek is, is het risico groot dat in plaats van erkenning er juist miskenning ontstaat. Geen wonder dat het gesprek dan niet goed kan aflopen.

Samengevat: elke ‘ik’ heeft recht, behoefte én ook verantwoordelijkheid om de eigen grenzen te bewaken.

Twee ikken in gesprek

Als twee ‘begrensde’ ikken in gesprek gaan is het belangrijk dat beiden erkennen dat ze zelf voor hun ‘ik’ verantwoordelijk zijn en dat de ander voor zijn/haar eigen ‘ik’ verantwoordelijk is. Wat betekent dat? Dat de gevoelens en gedachten van die ander van hem/haar zijn en niet van mij. En dáár gaat het vaak fout in gesprekken.

Heel basaal gezien verloopt dat zo, als een persoon A en een persoon B in gesprek zijn:

• A brengt een mening, overtuiging of gevoel onder woorden

• B vindt het niet fijn dat A zo denkt/voelt en brengt dat onder woorden.

• A krijgt het gevoel niet te mogen denken/voelen wat hij wel echt denkt/voelt, verdedigt zichzelf én valt B aan op zijn woorden.

• B krijgt het gevoel niet te mogen denken/voelen wat hij wel echt denkt/voelt en…

Je leest het hierboven al: beiden krijgen het gevoel niet te mogen denken/voelen wat zij wel werkelijk denken/voelen. Als we dat bekijken vanuit de begrenzing van het ik, dan worden beiden binnen hun grenzen aangevallen. Geen wonder dat er een (woorden)strijd ontstaat.

Woorden doen er toe… Met woorden kun je uitdrukken wat je zelf vindt en voelt, en tegelijkertijd kun je er óók mee laten merken hoe je de ander ziet en erkent. En dáár ligt de oplossing voor veel ontspoorde gesprekken: besef dat jóuw gedachten en gevoelens van jóu zijn en dat de gedachten en gevoelens van de ánder van die ánder zijn.

Hans Groeneboer noemt dat in de door hem beschreven ‘relationele grondwet’. In mijn woorden weergegeven luidt die grondwet als volgt:

1. Ik mag denken wat ik denk, voelen wat ik voel. Dat is van mij.

2. Jij mag denken wat jij denkt, voelen wat jij voelt. Dat is van jou.

3. Samen zijn we elk 100% verantwoordelijk voor onze relatie.

Als alle deelnemers in een gesprek zich aan deze basale regels houden, ontstaat er veel meer ruimte en vrijheid in een gesprek. Vandaar dus: vrijheid door grenzen. Vrijheid in een relatie ontstaat niet doordat grenzen verdwijnen, maar juist door ze duidelijk in beeld te hebben. Als in een gesprek niet duidelijk is wat nu van de ‘ik’ en van de ‘jij’ is, is het risico groot dat het gesprek ontspoort. Taal waarmee duidelijk is dat beide ‘ikken’ zichzelf én de ander helder in beeld hebben, maakt een dialoog veel constructiever.

De praktijk: ik ben ik en jij bent jij

Terug naar het gesprekje aan het begin van dit artikel: man en vrouw bereikten elkaar niet en erger nog: beiden voelden zich aangevallen en voelden zich in hun recht staan om de ander in reactie ook aan te vallen. Hoe kan dit beter gaan? Al zou alleen al één van beide gesprekspartners het anders gaan doen, dan verbetert dat het gesprek al.

Hieronder vind je een aantal tips met voorbeelden. In de voorbeelden geef ik een ‘niet helpende’ reactie en een ‘helpende’ reactie. Ik probeer namelijk stempels als ‘goed’ en ‘fout’ te vermijden omdat het vaak niet zo zwart/wit is.

1.      Gevoelens van de ander zijn altijd van de ander. Geef er erkenning voor, ook als het voor jou niet prettig is dat die ander dat voelt. Voorbeeld:

A: “Ik voel me niet serieus genomen door jou!”

(niet helpend) B: “Onzin, ik neem je 100% serieus!”

(helpt) B: “Dat is vervelend voor je. Ik wil je wél serieus nemen. Leg nog eens uit wat je bedoelt.”

2.      Gevoelens van jou zijn altijd van jou. Neem ze in ieder geval zélf serieus en besef dat de ander het heel anders kan voelen. Benoem ze ook als subjectief. Voorbeeld:

(niet helpend) Jij: “Jij kleineert mij telkens”

(helpend) Jij:  “Misschien bedoel je het niet zo, maar ik voel mij gekleineerd door hoe jij tegen me praat”. Of “Het is vast niet leuk om te horen, maar ik voel mij gekleineerd door hoe jij tegen mij praat. Is dat ook je bedoeling?”

3.      Jij gaat over wat jij denkt en wat je overtuigingen, verlangens etc. zijn. Tegelijk mag de ander daar wel zijn/haar eigen gevoel en gedachten bij hebben. Benoem het als dat wat jij over jezelf weet anders is dan wat je de ander over jou hoort zeggen.  Voorbeeld (uit de dialoog die we aan het begin van dit artikel meemaakten):

De man zei: “jij wilt de baas zijn over mijn vrije tijd”

(niet helpend): de vrouw reageert verwijtend en als slachtoffer.

(helpend): “Ik weet van mijzelf heel zeker dat ik niet de baas over jouw vrije tijd wil zijn. Leg eens uit hoe jij dat idee wel hebt gekregen”

4.      De ander gaat over wat hij/zij denkt en wat zijn/haar overtuigingen, verlangens etc. zijn. Daar mag jij dan wel weer zelf van alles over denken en voelen, maar dat bestaat allebei naast elkaar. Gebruik woorden om duidelijk te maken dat je het verschil tussen jullie beiden constateert, maar niet bestrijdt. Voorbeeld:

De vrouw in het verhaal zei tegen haar man: “Jij hebt áltijd zelf kunnen kiezen”

(niet helpend): “Jij hebt therapie nodig om weer normaal te gaan denken”

(helpend): “Ik zie het anders dan jij. Ik merk dat jij het niet gelijk verdeeld vond qua lasten tussen ons. Dat vind ik naar voor jou en ik vind het zelf pijnlijk om het te horen. Jij denkt dat ik alle vrijheid had afgelopen jaren. Tegelijk voelde het voor mij juist als heel veeleisende jaren. We hebben denk ik meer tijd nodig om elkaars beeld over ons verleden beter te leren begrijpen.”

Probeer zelf eens een gesprek waar je niet zo tevreden over was te analyseren. Waar heb je de ander gezien, ook als dat pijnlijk was? Mocht jij zelf zichtbaar worden en kon je woorden geven aan jouw gevoelens en gedachten? Voelde het gesprek als een ‘samen’-inspanning of stond vooral jij of de ander aan het roer van het gesprek?

Tot slot

We leven in een tijd waarin verbinding tussen mensen helemaal niet zo vanzelfsprekend verloopt. Ondanks allerlei technische innovaties is er juist veel eenzaamheid en gebrek aan goede contacten. Een artikel als dit kan ook een misverstand oproepen. Alsof ‘mijn gevoel is mijn gevoel’ vooral betekent om je af te zonderen van de ander op je eigen eilandje.  Of alsof ‘jouw gevoel is jouw gevoel’ vooral zou betekenen ‘red je er maar mee, dat is jouw probleem’. Alle gesprekstips kunnen ook misbruikt worden. Het zijn geen wapens om de ander te kunnen overwinnen, maar tools om juist een mooie brug met die ander te kunnen maken tussen jullie beider ikken.

Relaties zijn in de praktijk vaak complex en nooit volmaakt. Probeer in je gesprekken eens de tips uit deze artikelen te combineren:

1. Stel vragen: met de vraag sabel je de ander niet neer, maar lok je hem/haar om zichtbaar te worden. (1^e artikel uit de serie)

2. Praat verbindend: je bent samen bezig het gesprek in jullie tussenruimte vorm te geven. Voorbeeld: “Heel naar dat je je zo boos voelt. Laten we een stapje terug gaan: wat hoorde je mij nou zeggen?” (2^e artikel)

3. Wees erkennend: ieder mens wil gezien worden en wil mogen zijn wie hij/zij is (3^e artikel).

4. Besef de begrenzing van je eigen én van andermans ‘ik’. Ik ben ik en jij bent jij en alleen samen zijn we wij!

   
   

Ik kreeg de afgelopen weken een aantal leuke reacties van lezers. Ook jouw respons is welkom.

Heb je vragen? Zijn er tips voor onderwerpen? Ik hoor het graag op contact@tussenikenjij.nl 

Nog even iets belangrijks... 
Vond je dit artikel het lezen waard? Deel het aub. Deze blog wordt bekender als jij daarin een handje helpt. Intussen komen er ook nieuwe lezers via Google zoekopdrachten, maar mond op mond reclame werkt nóg beter. Bedankt alvast als je wilt delen!

Delen kan heel simpel met de icoontjes hieronder naar Facebook, X, LinkedIN of als link die je bijv. kunt e-mailen.

Wil je updates per e-mail ontvangen als er een nieuwe blog is? Schrijf je dan hieronder in. Let op: de e-mails komen bij sommige mensen in hun map voor ongewenste-mail. Als je de afzender als 'vertrouwd' accepteert gebeurt dat niet weer.