Elkaar écht begrijpen, hoe doe je dat?

A: “Snap je me?”

B: “Ja, ik begrijp precies wat je bedoelt!”

Klinkt goed toch? Er wordt even door A gecheckt of B het wel begrepen heeft. Want begrip is belangrijk om in een gesprek elkaar niet kwijt te raken.

Maar is het wel zo simpel? Hoe kan het dan dat gesprekken toch vaak ontsporen? En als begrijpen dan écht zo belangrijk is, hoe kun je dat dan voor elkaar krijgen?

In dit artikel deel ik graag een tweede belangrijke gesprekstip met je – praktisch bruikbaar voor jouw eigen gesprekken. Op het vorige artikel (met een gesprekstip over de kracht van vragen stellen) kreeg ik een aantal leuke reacties die me flink motiveren om verder te schrijven. Bedankt dus!

Over 'communicatie' en 'begrijpen'

‘Communicatie’: een woord dat we heel vaak horen en wellicht ook vaak gebruiken. En vooral: iedereen dóet het: communiceren. Goed om even stil te staan bij wat het eigenlijk is. Communicatie is afkomstig van het Latijnse werkwoord communicare. Je kunt dat vertalen als ‘iets gemeenschappelijks maken’. Je herkent het ook wel in een woord als ‘commune’: als mensen in een commune wonen delen ze van alles met elkaar. En dezelfde achtergrond zit ook in de Rooms Katholieke Communie. De kern: het gaat niet simpelweg om iets uitwisselen, maar om iets gemeenschappelijks maken.

Communicatie: iets gemeenschappelijks maken

Dat is ook de reden waarom ik dit aanstip: een gesprek is maar niet een uitwisseling van woorden, maar er gebeurt (hopelijk) meer: er wordt iets gemeenschappelijks gecreëerd. Dat gemeenschappelijke is het gesprek waarin beiden inbreng hebben. Samen maak je een gedeelde werkelijkheid door wat je zegt, hoe je reageert etc. Wat je samen maakt kan van alles zijn: een functioneringsgesprek, een rouwgesprek, vertellen over je reis naar Rome, een klachtgesprek bij een winkel etc. etc.

Symbolisch gezegd zou je kunnen zeggen dat het gesprek in de tussenruimte ontstaat tussen de beide personen.

‘Maar’, zul je wellicht denken, ‘er is niets in die tussenruimte. Het is lucht waarin weliswaar de geluidsgolven van de stemmen over en weer gaan, maar dat is het’. Dat klopt: dat wat gezamenlijk gemaakt wordt als ‘het gesprek’, bevindt zich zowel in het hoofd van de een als van de ander. En die beide breinen waar het gesprek zit, hebben nooit exact hetzelfde beeld van dat gesprek.

Wat levert ons dit nu op? Daar krijgen we zicht op als we naar het woord ‘begrijpen’ kijken. Met dat woord doelen we op het ingewikkelde (maar ongelofelijk belangrijke) proces waarin je als gespreksdeelnemer inziet wat de ander bijdraagt in jullie gezamenlijke gesprek. Probeer zelf eens uit te leggen wat ‘ik begrijp je’ betekent, zonder het woord ‘begrijpen’ te gebruiken. <Probeer het eens...>

Hieronder vind je een paar pogingen van mij om 'ik begrijp je' anders te zeggen:

• ‘Ik heb een duidelijk beeld gekregen bij wat jij bedoelde’

• ‘Ga er maar vanuit dat wat je wilde zeggen nu wel duidelijk is geworden’

• ‘Doe geen verdere moeite. Het is al duidelijk’

• ‘Ik heb nu een duidelijk beeld van wat jij vindt en wat ik vind’

• ‘Je wilt graag dat ik snap wat jij bedoelt hé?’

Ik merk (en wellicht merk jij dat ook) dat het eigenlijk heel moeilijk is om er een positieve interpretatie van te maken. ‘Ik begrijp je’ is vaak veel te oppervlakkig. Eigenlijk raken deze zinnen mijn doel met dit artikel wel een klein beetje, maar missen ze de boot toch. Aan het einde van dit artikel zal dat vast duidelijker zijn.

De behoefte die veel mensen hebben in een gesprek is dat ze met woorden iets bij de ander teweeg brengen. Bijvoorbeeld dat de ander snapt waar zij mee zitten, of dat de ander zijn mening of oordeel over iets gaat aanpassen.

In een dialoog toont de ene mens zich aan de ander en omgekeerd. Als die mensen elkaars ‘onthulling’ zien en laten mérken dat ze die zien, ontstaat dat bijzonder waardevolle van een dialoog: je wordt gezien, je bent gekend. Dat is een zeer fundamentele behoefte van ieder mens.

Samenvattend: als twee mensen praten creëren ze samen een (nieuwe) werkelijkheid. Vaak hebben ze de behoefte dat de ander hún deel van die werkelijkheid ook wezenlijk ziet (begrijpt) – dat ze meetellen en van waarde zijn.

In de volgende paragraaf belicht ik dit vanuit wat ik ‘het hoofdenmodel’ noem: een model dat ik al vaker in artikelen heb gebruikt. Je kunt die paragraaf overslaan (of alleen de plaatjes kijken 😉) als je sneller naar de concretisering toe wilt.

Twee hoofden in gesprek, wat horen ze, wat zeggen ze?

In dialoog (ik vind dat woord mooi om aan te geven dat het meer is dan alleen maar uitwisselen van woorden) ontmoet de ene mens de ander. En samen maken ze iets nieuws (weet je nog: ‘communicatie’). Het is volgens mij belangrijk om te beseffen hoe het nu zit met het ‘samen’ opbouwen van een gesprek.  Ik heb wat plaatjes gemaakt om het te illustreren.

Hier zie je uitgebeeld dat bij ieder van ons een beeld in ons brein zit van ons zelf én van de ander. Heel vanzelfsprekend en ook heel complex, dus goed om even over na te denken. Je hebt zelfs een beeld van mij in je hoofd, ook al heb je mij waarschijnlijk nog nooit in het echt ontmoet! Het beeld dat je hebt van de ander is nooit precies gelijk aan die ander. Zelfs als je elkaar al heel lang kent, kan het nog zijn dat de ander zich anders gedraagt of andere dingen zegt dan jij in je hoofd zou verwachten. Meer daarover weten? Lees eens het artikel over vertrouwen.

Als twee mensen in gesprek zijn creëren ze samen dat gesprek. We beleven dat oppervlakkig gezien alsof het iets is tussen ons, waar we beiden wat aan bijdragen. De werkelijkheid is echter (en dat maakt het ingewikkeld) dat we beiden dat gesprek in ons hoofd voeren. Dat zie je hier uitgebeeld:

Het zijn eigenlijk twee verschillende versies van het verhaal, die zich ontwikkelen in beide breinen. En doordat het in twee verschillende breinen plaatsvindt is de context van die beide verhalen heel verschillend.

Deze cartoon heb ik gemaakt om te laten zien hoe belangrijk het is om de context te weten van de woorden die je beiden uitwisselt.

Een ander voorbeeld om het duidelijker te maken: denk maar eens aan iets waar jij veel van weet (een taal, een techniek of wat ook maar). Als je daarover in gesprek bent met iemand die er vrijwel niets van weet, zal je merken dat het verhaal voor die ander heel anders verloopt dan voor jou. Jij probeert je in te denken wat voor die ander nog begrijpelijk is of hoe je het aan die ander als nieuwe kennis kunt bijbrengen. De ander kan zich van alles afvragen ‘waar lijkt dit op wat ik al wel weet?’ of ‘ben ik niet wat dom dat ik dit niet weet?’ of ‘leuk, ik leer iets nieuws!’ etc. Wat de een zegt wordt dus door de ander verwerkt in zijn/haar brein en krijgt daar betekenis. Maar is dat wel de betekenis die de zender beoogde? En hoe kom je daar beiden achter?

Zo’n plaatje is natuurlijk een beperkte weergave van de werkelijkheid. Die is eindeloos veel complexer en de tekening die dáár bij past wordt onoverzichtelijk complex. Want als ik met jou praat dénk ik intussen wat jij zult horen. En als je tegen mij terugpraat dan dénk ik intussen wat je precies bedoelt, waarom je het zegt en wat het zegt over wat ik zojuist zei.

Je begrijpt (daar is het woord weer… ) nu vast hoe de vraag ‘begrijp je me?’ eigenlijk de vraag is naar ‘het verhaal zoals in het hoofd van de ander is ontstaan’. Zender en ontvanger willen meestal liefst zo dicht mogelijk bij elkaar komen qua beleving en inhoud van het gesprek. Tijd voor concrete tips!

De gesprekstip: Wat heeft de ander gehoord?

Als je werkelijk graag wilt dat jij en de ander ‘hetzelfde gesprek’ voeren, zou je eigenlijk in elkaars hoofd moeten kunnen kijken wat voor beeld van het gesprek daar ontstaat. En omdat dat (nog) niet kan, moeten we dat via een omweg doen. De vraag waarmee dit artikel begon ‘begrijp je me?’ kan wel wat preciezer. Een paar voorbeelden (met toelichting):

• “Kun je eens in jouw woorden vertellen wat je mij hoorde zeggen?”. Als de ander daar op in gaat levert dat twee inzichten op: ‘wat de ander jou hoorde zeggen’ en ‘hoe verwoordt die ander dat zelf?’ Het geeft beiden een mooie mogelijkheid om, indien nodig, wat bijstellingen te doen in het gesprek zodat je elkaar zo goed mogelijk begrijpt;

• “Ik ga even proberen te herhalen wat jij zei”. Zonder zelf iets nieuws aan het gesprek toe te voegen ga je eerst proberen te herhalen wat je hoorde. Dat is vaak al knap lastig. Probeer het maar eens. Zelfs als je probeert letterlijk het weer te geven (te ‘papegaaien’) blijkt dat vaak niet correct. Waarom is het zinvol: het geeft de ander heel belangrijke feedback: hoe is overgekomen wat hij/zij wilde zeggen? En (zélfs als het letterlijk klopt): ís dat wel hetgeen hij/zij écht wilde zeggen. Een voorbeeld: iemand zegt in een gesprek over de slechte werksfeer op haar werk ‘eigenlijk zou ik het liefst willen dat mijn hele team ontslagen werd’. Als je dan terugzegt ‘Dus je zou het liefst dat iedereen ontslagen werd?’ , kan het zomaar zijn dat ze zegt ‘Nou ja, bij wijze van spreken dan. Ik ben het gewoon helemaal zat!’. Op die manier loopt het gesprek een stuk vruchtbaarder dan dat je een discussie aangaat over het ontslaan van dat hele team, bijvoorbeeld door te zeggen ‘maar jullie kunnen al zo moeilijk aan nieuw personeel komen, dus dat lijkt me geen goed plan.’;

• “Als ik jouw reactie zie en hoor denk ik ‘wat heb jij mij dan horen zeggen?’”. Dit is een manier waarop je in een gesprek waarin je gesprekspartner emotioneel reageert even kunt stilstaan bij wat er gebeurt. Het is goed mogelijk dat de ander jou woorden heeft horen zeggen die je niet werkelijk zo bedoelde. Dan gaat het er niet om een fout te proberen te ontdekken in de ander of in jou, maar om samen te ontdekken dat die emotionele explosie best begrijpelijk was, maar dat jullie samen even een stapje terug moeten in het gesprek;

• “Ik wil graag goed begrijpen wat je bedoelt. Kun je het nog eens met iets andere woorden proberen te zeggen?”. Hierbij laat je de ander weten: ik stel belang in wat je zegt, ik wil mijn best doen het zo goed mogelijk te horen en wil er niet zomaar op reageren.

  
  

Samengevat: het is tweeledig: enerzijds: probeer te ontdekken wat de ander jou hoort zeggen. Anderzijds: probeer terug te geven wat je hoort en of je de ander daarmee juist hebt begrepen.

Het klinkt je nu misschien wat kunstmatig in de oren, maar het is heel goed mogelijk (weet ik uit eigen ervaring) om het op een natuurlijke manier in je gesprek te verweven. Je krijgt er betere dialogen door en je krijgt wederzijds meer mogelijkheid voor erkenning: de ander wezenlijk zien.

Het kan natuurlijk ook te schools of te belerend worden. ‘Wat hoorde je mij zeggen dan?!!’ kan op zo’n toon worden gezegd dat het eigenlijk overkomt als ‘domkop, vertel eens hoe fout jij mijn woorden gehoord hebt.’ Maak dus helder waarom je vraagt wat je vraagt: dat je graag een zo goed mogelijk gesprek wilt.

Afsluitend nog een valkuiltje waarin ik mensen zie vallen als ze deze gesprekstechniek beginnen toe te passen. Deze valkuil is: te snel naar het vervolg willen stappen in het gesprek. Dan vraagt de ander ‘wat hoorde je mij zeggen?’ en in plaats van alleen daar op in te gaan komt er een korte weergave, direct gevolgd door een ‘maar…’ en de eigen mening. Dat geeft de vrager niet de mogelijkheid om te reageren op jouw weergave. En stel dat die al niet helemaal klopte, dan raken jullie elkaar snel kwijt in het gesprek.

Tot slot

Deze gesprekstip heeft allerlei raakvlakken met eerdere artikelen. Als je dit interessant vindt, lees dan eens de artikelenserie ‘hoe word(t) je ik’ waarin je ontdekt hoe die vorming van het zelfbeeld en het beeld van de ander zich van jongs af aan ontwikkelen.

Laat je eens weten hoe het in jouw gesprekken verloopt? En heb je tips of vragen voor een volgende artikel? Mail mij dan op contact@tussenikenjij.nl

Nog even iets belangrijks... 
Vond je dit artikel het lezen waard? Deel het aub. Deze blog wordt bekender als jij daarin een handje helpt. Intussen komen er ook nieuwe lezers via Google zoekopdrachten, maar mond op mond reclame werkt nóg beter. Bedankt alvast als je wilt delen!

Delen kan heel simpel met de icoontjes hieronder naar Facebook, X, LinkedIN of als link die je bijv. kunt e-mailen.

Wil je updates per e-mail ontvangen als er een nieuwe blog is? Schrijf je dan hieronder in. Let op: de e-mails komen bij sommige mensen in hun map voor ongewenste-mail. Als je de afzender als 'vertrouwd' accepteert gebeurt dat niet weer.